Posts

2.43

संरुद्धचेष्टस्य मृगेद्र कामं हास्यं वचस्तद्यदहं विवक्षुः। अन्तर्गतं प्राणभृतां हि वेद सर्वं भवान्भावमतोऽभिधास्ये । ।43 । । संरुद्धचेष्टस्य = संरुद्धा प्रतिबद्धा चेष्टा व्यापारः = one whose works is interrupted मृगेद्र = हे सिंह = oh lion कामम् = पर्याप्तम् = enough हास्यम् = परिहासनीयम् = laughable वचः तत् = तत् वचनम् = that statement यत् = वचनम् =  which statement अहम्  = दिलीपः =  I dilipa विवक्षुः = वक्तुम् इच्छुः = I Dilipa wish to say अन्तर्गतम् = हृद्गतम् = internal प्राणभृताम् = प्राणिनाम् = of the living हि = indeed वेद = जानासि= you know सर्वम् = सकलम् = everything भवान् = त्वम् सिंहः = you lion भावम् = अभिप्रायम्= feeling, intent अतः = अस्मात् हेतोः =therefore अभिधास्ये = कथयिष्यामि = i will tell हे सिंहः यद् वचनं वक्तुम् इच्छामि तत् यस्य कार्यं संरुद्धम् तस्य मदृशस्य वचनम् अवश्यम् हास्यं किन्तु त्वं प्राणधारिणाम् मनोगतं सर्वं भावं जानाति अतः कथयिष्यामि
Post a Comment
Read more

2.42

प्रत्यब्रवीच्चैनमिषुप्रयोगे तत्पूर्वभङ्गे वितथप्रयत्नः। जडीकृतस्त्र्यम्बकवीक्षणेन वज्रं मुमुक्षन्निव वज्रपाणिः॥२-४२॥ प्रत्यब्रवीत् = प्रत्यवदत् = responded च = and एनम् = सिंहम् = to the Lion इषु-प्रयोगे = बाणप्रयोगे =  in the use of the arrow तत्-पूर्व-भङ्गे = first failure वितथ-प्रयत्नः = विफलः आयासः = one whose attempt is failed जडीकृतः = स्तब्धीकृतः = stuck त्र्यम्बक-वीक्षणेन = शिवस्य दृष्टिपातेन = when shiva's sight falls upon someone वज्रम् = कुलिशम् = vajra or the thunderbolt मुमुक्षन् = मोक्तुम् इच्छन् = seeking moksha इव = यथा =  like वज्रपाणिः = वज्रः यस्य हस्ते सः इन्द्रः = the indra who holds the thunderbolt प्रथमवारं बाणप्रयोगे विफलप्रयत्नः शिवस्य दृष्टिमात्रेण  स्तब्धीकृतः इन्द्रः इव स्थितः दिलीपः सिंहाय उत्तरं दत्तवान्।
Post a Comment
Read more

2.41

इति प्रगल्भं पुरुषाधिराजो मृगाधिराजस्य वचो निशम्य। प्रत्याहतास्त्रो गिरिशप्रभावादात्मन्यवज्ञां शिथिलीचकार॥२-४१॥ इति = इत्थम् = thus प्रगल्भम् = धृष्टम् = cheeky पुरुष-अधिराजः = पुरुषाणाम् अधिराजः = दिलीपः = dilipa the lord of men मृग-अधिराजस्य = मृगाणाम् अधिराजः = सिंहस्य = of the lion वचः = वचनम् = statement निशम्य = श्रुत्वा = having heard प्रति-आहत-अस्त्रः = दूरीकृतम् अस्त्रं यस्य सः = one whose weapon has been repulsed गिरिश-प्रभावात् = शिवस्य प्रभावात् = due to the influence of shiva आत्मनि अवज्ञाम् = चित्ते अपमानम् = insult to the self शिथिलीचकार = शिथिलीकृतवान् = calmed down सिंहस्य इमां प्रगल्भतां श्रुतवान् दिलीपः दिलीपस्य अस्त्रं शिवस्य प्रभावात् दुरीकृतम् इति अपमानं न मतवान्।
Post a Comment
Read more

2.40

स त्वं निवर्तस्व विहाय लज्जां गुरोर्भवान्दर्शितशिष्यभक्तिः। शस्त्रेण रक्ष्यं यदशक्यरक्षं न तद्यशः शस्त्रभृतां क्षिणोति॥२-४०॥ सः त्वम् = त्वं दिलीपः = You Dilipa निवर्तस्व = परावृतीभव = return विहाय लज्जाम् = लज्जाम् त्यक्त्वा = leaving shame गुरोः = वसिष्ठस्य = of guru Vashishta भवान् = त्वम् = you दर्शित-शिष्य-भक्तिः = दर्शिता शिष्यस्य भक्तिः येन सः = the respect shown by a disciple such as yourself शस्त्रेण = आयुधेन = by a weapon रक्ष्यम् यत् = रक्षणीयम् वस्तु = that which needs to be protected अशक्य-रक्षम् = रक्षितुम् अशक्यम् = something that is unable to be protected न = not तत् यशः = कीर्तीम् = that fame शस्त्र-भृताम् = आयुध-धारिणम् = क्षिणोति = हिनस्ति = harm दिलीप त्वं लज्जां त्यक्त्वा प्रत्यागच्छ। त्वं गुरुं प्रति तव भक्तिं प्रदर्शितवान्। किन्तु रक्षणीयम् वस्तु आयुधेन न रक्षति चेत् आयुध-धारिणः कीर्तिः न नश्यति।
Post a Comment
Read more

2.39

तस्यालमेषा क्षुधितस्य तृप्त्यै प्रदिष्टकाला परमेश्वरेण। उपस्थिता शोणितपारणा मे सुरद्विषश्चान्द्रमसी सुधेव॥२-३९॥ तस्य = सिंहस्य = of the lion अलम् = पर्याप्तम् = enough एषा = इयम् = she क्षुधितस्य = बुभुक्षितस्य = of the hungry (lion) तृप्त्यै = सन्तोषाय = for satisfaction प्रदिष्टकाला = निर्दिष्टः समयः यस्याः सा प्रदिष्टकाला = she who reached in time परमेश्वरेण = शिवेन = by Shiva उपस्थिता = प्राप्ता = reached शोणितपारणा = रुधिरस्य व्रतान्तभोजनं यस्याः सा = she whose blood is food मे = मम (सिंहस्य) = of the lion, me सुरद्विषः = सुरान् द्वेष्टि यः तस्य राहोः = of rahu चान्द्रमसी सुधा इव = यथा चन्द्रसम्बन्धि अमृतम् = moon nectar मम भोजनार्थम् एव यथासमयं धेनुरुधिरम् प्रेषितम् शिवेन यथा राहोः कृते चान्द्रमसी सुधा
Post a Comment
Read more

2.38

तदाप्रभृत्येव वनद्विपानां त्रासार्थमस्मिन्नहमद्रिकुक्षौ। व्यापरितः शूलभृता विधाय सिंहत्वमङ्कागतसत्त्ववृत्ति॥२-३८॥ तदाप्रभृति एव = तत्कालात् आरभ्य एव = from that day वनद्विपानाम् = वनवासिनां गजानाम् = of wild elephants त्रासार्थम् = भयार्थम् = to ward off अस्मिन् = एतस्मिन् = in this अहम् अद्रिकुक्षौ = गिरिगुहायाम् =  in this cave व्यापरितः = प्रेरितः = appointed शूलभृता = शिवेन = by Lord Shiva विधाय = कृत्वा = having done सिंहत्वम् = सिंहस्य भावः = being a lion अङ्कागतसत्त्ववृत्ति = समीपे आगतान् प्राणिनः भक्षयति यत् = one who consumes beings coming near तत्कालात् आरभ्य एव वनवासिनां गजानां भयार्थम् अहम् अस्यां गिरिगुहायां सिंहः भूत्वा शिवेन नियुक्तः अहम्। समीपे आगतान् भक्षित्वा जीवामि।
Post a Comment
Read more

2.37

कण्डूयमानेन कटं कदाचिद्वन्यद्विपेनोन्मथिता त्वगस्य। अथैनमद्रेस्तनया शुशोच सेनान्यमालीढमिवासुरास्त्रैः॥२-३७॥ कण्डूयमानेन = कर्षता = while scratching कटम् = कपोलम् = temples of the head कदाचित् = एकदा = once वन्यद्विपेन = आरण्य-गजेन = by the wild elephant उन्मथिता =उत्पाटिता = removed त्वक् = वल्कलम् = skin of the tree, bark अस्य = अस्य देवदारु-वृक्षस्य = of this deodar tree अथ = अनन्तरम् = later एनम् = देवदारु-वृक्षम् = this deodar tree अद्रेः तनया = हिमाचलस्य पुत्री = Goddess Parvati शुशोच = विलापम् अकरोत् = bemoaned सेनान्यम् = कार्तिकेयम् = Commander of armies Kartikeya आलीढम् = क्षतम् = hurt इव =  यथा = as if असुरास्त्रैः = दैत्यानां प्रहारैः = by weapons of demons एकदा कश्चन वन्य-गजः कपोलं कर्षति स्म। देवदारु-वृक्षस्य वल्कलम् निष्कासितम्। पार्वती देवी विलापं कृतवती यथा स्वपुत्रः दैत्य-प्रहारैः क्षतः जातः।
Post a Comment
Read more